سدیم تیوسولفات (Sodium Thiosulfate) - ماده‌ای کاربردی در عکاسی، تصفیه آب و پزشکی

سدیم تیوسولفات (Sodium Thiosulfate)، با فرمول شیمیایی Na2S2O3Na_2S_2O_3Na2​S2​O3​ (اغلب به صورت پنتاهیدرات Na2S2O3⋅5H2ONa_2S_2O_3 \cdot 5H_2ONa2​S2​O3​⋅5H2​O)، یک نمک معدنی سفیدرنگ و محلول در آب است که کاربردهای بسیار متنوعی در صنایع مختلف دارد. این ماده که گاهی به اشتباه “هیپو” (hypo) نامیده می‌شود، به دلیل خواص احیاکنندگی و توانایی خود در کمپلکس کردن یون‌های فلزی، در عکاسی (به عنوان ماده ثبوت)، تصفیه آب (برای حذف کلر)، پزشکی (به عنوان پادزهر در مسمومیت‌ها) و حتی در صنعت نساجی و کاغذسازی مورد استفاده قرار می‌گیرد.

سدیم تیوسولفات چیست؟ خواص فیزیکی و شیمیایی

سدیم تیوسولفات پنتاهیدرات به صورت کریستال‌های بی‌رنگ یا پودر سفید ظاهر می‌شود. این ماده نسبتاً پایدار است، اما در مجاورت اسیدهای قوی، گاز سمی دی‌اکسید گوگرد (SO2SO_2SO2​) آزاد می‌کند. این ترکیب در آب به خوبی حل می‌شود، اما در الکل نامحلول است.

مهم‌ترین خواص:

• فرمول شیمیایی:Na2S2O3⋅5H2ONa_2S_2O_3 \cdot 5H_2ONa2​S2​O3​⋅5H2​O (رایج‌ترین شکل)
• جرم مولی: 248.18 g/mol (برای فرم پنتاهیدرات)
• حالت فیزیکی: جامد بلوری سفید
• بو: بدون بو
• نقطه ذوب: حدود 48 درجه سانتی‌گراد (برای فرم پنتاهیدرات، آب تبلور خود را از دست می‌دهد)
• چگالی: 1.72 g/cm³ (برای فرم پنتاهیدرات)
• حلالیت در آب: 70 g/100 mL در دمای 20 درجه سانتی‌گراد (بسیار محلول)
• pH محلول آبی (1%): حدود 6.5-8.0 (خنثی تا کمی قلیایی)

کاربردهای سدیم تیوسولفات در صنایع مختلف

1. عکاسی (فلیمی و سنتی):

این یکی از شناخته‌شده‌ترین کاربردهای سدیم تیوسولفات است. در فرآیند ثبوت فیلم و عکس، تیوسولفات یون‌های نقره هالوژن (مانند AgBrAgBrAgBr که در امولسیون فیلم نور ندیده باقی مانده) را به کمپلکس‌های محلول در آب ([Ag(S2O3)2]3−[Ag(S_2O_3)_2]^{3-}[Ag(S2​O3​)2​]3−) تبدیل می‌کند. این کار باعث می‌شود که تصویر بر روی فیلم یا کاغذ دائمی شده و در برابر نور مقاوم شود.

2. تصفیه آب و ضدعفونی:

• حذف کلر: سدیم تیوسولفات به سرعت با کلر آزاد در آب واکنش داده و آن را به یون‌های کلرید بی‌ضرر تبدیل می‌کند. به همین دلیل، در استخرهای شنا (برای خنثی کردن اثر کلر پس از ضدعفونی) و در آکواریوم‌ها (برای حذف کلر از آب شیر قبل از استفاده) به کار می‌رود.
• کاهش برم: مشابه کلر، می‌تواند برم را نیز از آب حذف کند.

3. کاربردهای پزشکی:

• پادزهر سیانید: یکی از مهم‌ترین کاربردهای پزشکی آن، استفاده در درمان مسمومیت با سیانید است. تیوسولفات به عنوان دهنده گوگرد عمل کرده و به آنزیم رُد از (Rhodanese) در بدن کمک می‌کند تا یون سیانید (CN−CN^-CN−) را به تیوسیانات (SCN−SCN^-SCN−) تبدیل کند که سمیت کمتری دارد و از طریق ادرار دفع می‌شود.
• درمان کچلی: در برخی موارد، محلول‌های رقیق آن برای درمان عفونت‌های قارچی پوست مانند کچلی به کار رفته است.

4. صنعت نساجی و کاغذسازی:

• حذف کلر پس از سفیدگری: در صنعت نساجی، برای حذف بقایای کلر از پارچه‌های سفیدگری شده به کار می‌رود تا از آسیب به الیاف جلوگیری شود.
• تولید کاغذ: در فرآیند تولید کاغذ، ممکن است برای حذف ترکیبات گوگردی استفاده شود.

5. تجزیه و تحلیل شیمیایی:

• تیتراسیون یدومتری: سدیم تیوسولفات یک معرف استاندارد در تیتراسیون‌های یدومتری است. این روش برای تعیین غلظت مواد اکسیدکننده (مانند مس، برم، کلر) به کار می‌رود. واکنش اصلی به صورت زیر است:

2S2O32−+I2→S4O62−+2I−2S_2O_3^{2-} + I_2 \rightarrow S_4O_6^{2-} + 2I^-2S2​O32−​+I2​→S4​O62−​+2I−

مشخصات فنی و درجه‌بندی

سدیم تیوسولفات در درجات مختلفی تولید می‌شود:

• درجه آزمایشگاهی (Analytical Reagent Grade): با بالاترین خلوص، مناسب برای آنالیزهای دقیق و تحقیقات.
• درجه صنعتی (Technical Grade): برای کاربردهای صنعتی که خلوص بالا ضروری نیست، مانند تصفیه آب یا برخی فرآیندهای تولید.
• درجه دارویی (Pharmaceutical Grade): مطابق با استانداردهای دارویی برای مصارف پزشکی.

مشخصات فنی (نمونه گرید آزمایشگاهی پنتاهیدرات):

قیمت و مراکز فروش

قیمت سدیم تیوسولفات به درجه خلوص، برند تولیدکننده، مقدار خرید و نوسانات بازار مواد شیمیایی بستگی دارد. معمولاً به صورت بسته‌های 100 گرمی، 500 گرمی، 1 کیلوگرمی و همچنین در مقادیر صنعتی (کیسه‌ها) عرضه می‌شود. این ماده به طور گسترده توسط تامین‌کنندگان مواد شیمیایی آزمایشگاهی و صنعتی در دسترس است.

راهنمای خرید و نکات ایمنی

• کاربرد: قبل از خرید، دقیقاً مشخص کنید که برای چه منظوری (عکاسی، تصفیه آب، آزمایشگاهی، پزشکی) به سدیم تیوسولفات نیاز دارید تا درجه خلوص مناسب را انتخاب کنید.
• ایمنی: سدیم تیوسولفات به طور کلی کم‌خطر محسوب می‌شود، اما در صورت تماس با اسیدهای قوی، گاز SO2SO_2SO2​ تولید می‌کند. از مخلوط کردن آن با اسیدها خودداری کنید. در صورت تماس با چشم یا پوست، با آب فراوان شستشو دهید.
• نگهداری: در جای خشک و خنک، دور از اسیدها و مواد اکسیدکننده قوی نگهداری شود.