دی بوتیل فتالات؛ مشخصات، کاربردهای صنعتی، قیمت و راهنمای خرید

دی بوتیل فتالات (Dibutyl Phthalate یا DBP) یکی از ترکیبات آلی خانواده فتالات‌ها و یک نرم‌کننده شیمیایی است که در گذشته و در برخی کاربردهای صنعتی برای افزایش انعطاف‌پذیری و کارایی پلیمرها مورد استفاده قرار گرفته است. این ماده با نام‌های Di-n-butyl Phthalate، n-Butyl Phthalate و Butyl Phthalate نیز شناخته می‌شود. فرمول شیمیایی آن C₁₆H₂₂O₄ و شماره CAS آن 84-74-2 است.

دی بوتیل فتالات به شکل مایعی روغنی، بی‌رنگ تا زرد کم‌رنگ دیده می‌شود و حلالیت کمی در آب دارد. مهم‌ترین نقش صنعتی آن به‌عنوان Plasticizer یا نرم‌کننده است؛ یعنی به برخی پلیمرها اضافه می‌شود تا انعطاف‌پذیری و خواص مکانیکی آن‌ها افزایش پیدا کند.

ماده چیست و چه ویژگی‌هایی دارد؟

دی بوتیل فتالات یک استر فتالات است که از خانواده ترکیبات آلی مورد استفاده در صنایع پلیمر و شیمیایی محسوب می‌شود. ساختار آن شامل دو گروه استری متصل به حلقه آروماتیک است و به دلیل ماهیت روغنی و سازگاری با برخی مواد پلیمری، به‌عنوان نرم‌کننده در فرمولاسیون‌های مختلف استفاده شده است.

این ماده در آب به مقدار کمی حل می‌شود و فراریت آن نسبتاً پایین است. دی بوتیل فتالات همچنین به‌عنوان حلال برخی ترکیبات آلی و در بعضی فرمولاسیون‌های رزینی و پوششی مورد استفاده قرار گرفته است.

در صنایع پلیمر، دی بوتیل فتالات می‌تواند در کنار موادی مانند دی‌اکتیل فتالات (DEHP) و سایر نرم‌کننده‌ها مورد بررسی قرار گیرد. انتخاب نرم‌کننده مناسب به نوع پلیمر، خواص مکانیکی مورد انتظار و الزامات محصول نهایی بستگی دارد.

نام‌ها و مشخصات شناسایی دی بوتیل فتالات

• نام فارسی: دی بوتیل فتالات
• نام انگلیسی: Dibutyl Phthalate
• نام اختصاری: DBP
• نام دیگر: Di-n-butyl Phthalate
• نام دیگر: n-Butyl Phthalate
• فرمول شیمیایی: C₁₆H₂₂O₄
• شماره CAS: 84-74-2
• شماره EC: 201-557-4
• جرم مولکولی: 278.34 g/mol
• گروه شیمیایی: فتالات‌ها
• نقش اصلی: نرم‌کننده و حلال

مشخصات فنی دی بوتیل فتالات

• فرمول مولکولی: C₁₆H₂₂O₄
• وزن مولکولی: 278.34 g/mol
• شماره CAS: 84-74-2
• شماره EC: 201-557-4
• حالت فیزیکی: مایع
• ظاهر: بی‌رنگ تا زرد کم‌رنگ
• بو: بسیار کم یا بدون بوی محسوس
• حلالیت در آب: کم
• ماهیت شیمیایی: استر فتالات
• کاربرد اصلی: Plasticizer
• نام اختصاری: DBP
• کاربردهای دیگر: حلال، افزودنی فرمولاسیون و نرم‌کننده

کاربردهای صنعتی دی بوتیل فتالات

دی بوتیل فتالات به دلیل سازگاری با برخی پلیمرها و خاصیت نرم‌کنندگی، در طیف متنوعی از فرمولاسیون‌های صنعتی مورد استفاده قرار گرفته است. با این حال، استفاده از آن در بسیاری از محصولات مصرفی به دلیل الزامات ایمنی و مقرراتی محدود شده است.

کاربرد در صنعت پلاستیک

مهم‌ترین کاربرد دی بوتیل فتالات استفاده به‌عنوان نرم‌کننده در مواد پلیمری است. نرم‌کننده‌ها با قرار گرفتن بین زنجیره‌های پلیمر می‌توانند حرکت زنجیره‌ها را آسان‌تر کرده و انعطاف‌پذیری ماده را افزایش دهند.

این ماده در برخی سیستم‌های PVC و سایر پلیمرهای نرم‌شده مورد استفاده قرار گرفته است. انتخاب نوع نرم‌کننده به ساختار پلیمر و ویژگی‌های محصول نهایی بستگی دارد.

کاربرد در رنگ و پوشش

دی بوتیل فتالات در برخی فرمولاسیون‌های رنگ، لاک و پوشش به‌عنوان نرم‌کننده یا جزء کمکی استفاده شده است. حضور نرم‌کننده می‌تواند بر انعطاف‌پذیری و رفتار فیلم تشکیل‌شده تأثیر بگذارد.

در فرمولاسیون‌های پوششی، نوع رزین، حلال و افزودنی‌ها باید با یکدیگر سازگار باشند. به همین دلیل انتخاب DBP باید بر اساس فرمولاسیون مشخص انجام شود.

کاربرد در چسب‌ها

در برخی فرمولاسیون‌های چسب، نرم‌کننده‌ها برای اصلاح انعطاف‌پذیری و خواص مکانیکی محصول مورد استفاده قرار می‌گیرند. دی بوتیل فتالات نیز در بعضی سیستم‌های چسبی و مواد اتصال‌دهنده به‌عنوان نرم‌کننده یا جزء فرمولاسیون استفاده شده است.

کاربرد در جوهرهای چاپ

دی بوتیل فتالات در برخی جوهرها و پوشش‌های مورد استفاده در صنعت چاپ نیز کاربرد داشته است. حضور یک نرم‌کننده می‌تواند روی انعطاف‌پذیری فیلم جوهر و رفتار آن پس از خشک‌شدن اثر بگذارد.

در این کاربرد، سازگاری DBP با رزین، پیگمنت و سایر اجزای فرمولاسیون اهمیت دارد.

کاربرد در رزین‌ها

دی بوتیل فتالات در برخی سیستم‌های رزینی به‌عنوان نرم‌کننده یا حلال غیرواکنشی استفاده شده است. در بعضی کاربردهای مرتبط با رزین اپوکسی نیز استفاده از فتالات‌ها به‌عنوان مواد کمکی یا نرم‌کننده گزارش شده است.

کاربرد در مواد لاستیکی

برخی فتالات‌ها در صنایع لاستیک به‌عنوان نرم‌کننده مورد استفاده قرار گرفته‌اند. DBP نیز در برخی فرمولاسیون‌های لاستیکی و الاستومری کاربرد داشته است.

هدف از استفاده می‌تواند اصلاح انعطاف‌پذیری، فرآیندپذیری یا ویژگی‌های مکانیکی محصول باشد.

کاربرد به‌عنوان حلال

علاوه بر نقش نرم‌کنندگی، دی بوتیل فتالات به‌عنوان حلال برخی ترکیبات آلی، روغن‌ها، رنگ‌ها و مواد معطر نیز استفاده شده است. این ویژگی باعث شده DBP در برخی فرمولاسیون‌های شیمیایی چندمنظوره مورد توجه قرار گیرد.

کاربرد در منسوجات

در برخی کاربردهای صنعتی مرتبط با منسوجات، دی بوتیل فتالات به‌عنوان ماده کمکی یا روان‌کننده الیاف مورد استفاده قرار گرفته است. همچنین کاربرد آن به‌عنوان ماده دفع‌کننده حشرات در برخی محصولات نساجی نیز گزارش شده است.

قیمت دی بوتیل فتالات و عوامل مؤثر بر آن

قیمت دی بوتیل فتالات به عواملی مانند خلوص، برند، کشور تولیدکننده، حجم خرید، بسته‌بندی و شرایط بازار مواد اولیه بستگی دارد.

مهم‌ترین عوامل مؤثر بر قیمت عبارت‌اند از:

• درصد خلوص
• برند و کشور تولیدکننده
• حجم سفارش
• نوع بسته‌بندی
• قیمت مواد اولیه پتروشیمی
• هزینه حمل‌ونقل
• شرایط واردات
• نرخ ارز
• کاربرد و گرید مورد نیاز

برای خرید صنعتی بهتر است قیمت در کنار مشخصات فنی و وضعیت قانونی کاربرد موردنظر بررسی شود.

راهنمای خرید دی بوتیل فتالات

هنگام خرید DBP ابتدا باید مشخص شود که ماده برای چه فرمولاسیونی استفاده خواهد شد. این موضوع به‌خصوص در صنایع پلیمر، رنگ، چسب و پوشش اهمیت دارد؛ زیرا عملکرد نرم‌کننده به نوع پلیمر و سایر اجزای فرمولاسیون وابسته است.

بررسی خلوص و گرید

خلوص ماده و مشخصات فنی آن باید با نیاز فرآیند مطابقت داشته باشد. برای کاربردهای صنعتی بهتر است پیش از خرید، مشخصات محصول در TDS و COA بررسی شود.

بررسی COA و SDS

COA اطلاعات مربوط به آنالیز و کیفیت محموله را ارائه می‌دهد و SDS اطلاعات مربوط به خطرات، نحوه نگهداری، حمل و تجهیزات حفاظت فردی را مشخص می‌کند.

دریافت این مدارک به‌خصوص در خریدهای عمده و صنعتی اهمیت زیادی دارد.

توجه به الزامات قانونی

دی بوتیل فتالات از موادی است که در برخی کشورها و کاربردها تحت محدودیت‌های جدی قرار دارد. برای نمونه، ECHA آن را در چارچوب مقررات اروپایی در گروه موادی با محدودیت‌های مشخص قرار داده و DBP در اتحادیه اروپا برای استفاده در محصولات آرایشی ممنوع است.

بنابراین پیش از خرید باید مشخص شود که استفاده موردنظر از DBP در کشور مقصد و محصول نهایی مجاز است یا خیر.

نکات مهم در نگهداری و استفاده از دی بوتیل فتالات

دی بوتیل فتالات باید در ظروف مناسب و در شرایط توصیه‌شده توسط تولیدکننده نگهداری شود. هنگام کار با آن باید از تماس غیرضروری با پوست و چشم جلوگیری شود و تهویه مناسب محیط کار در نظر گرفته شود.

از نظر ایمنی و مقرراتی نیز توجه ویژه‌ای لازم است. ECHA، دی بوتیل فتالات را در اتحادیه اروپا در طبقه‌بندی سمیت برای تولیدمثل، رده 1B قرار داده و برای آن نگرانی‌های مرتبط با اختلالات هورمونی و سمیت آبزیان نیز گزارش شده است.

به همین دلیل استفاده از DBP باید بر اساس SDS، الزامات ایمنی محل کار و مقررات مربوط به کاربرد موردنظر انجام شود.

همچنین نباید صرفاً بر اساس شباهت اسمی، دی بوتیل فتالات را با سایر فتالات‌ها مانند دی‌اتیل فتالات (DEP) یا دی‌اکتیل فتالات (DEHP) یکسان در نظر گرفت؛ هرکدام ساختار، خواص و وضعیت مقرراتی متفاوتی دارند.

سوالات متداول

دی بوتیل فتالات چیست؟

دی بوتیل فتالات یا DBP یک ترکیب آلی از خانواده فتالات‌ها است که عمدتاً به‌عنوان نرم‌کننده در برخی پلیمرها و مواد صنعتی استفاده شده است.

فرمول شیمیایی دی بوتیل فتالات چیست؟

فرمول شیمیایی دی بوتیل فتالات C₁₆H₂₂O₄ و شماره CAS آن 84-74-2 است. جرم مولکولی این ماده حدود 278.34 گرم بر مول است.

دی بوتیل فتالات چه کاربردی دارد؟

مهم‌ترین کاربرد آن به‌عنوان نرم‌کننده در پلاستیک‌ها و برخی پلیمرها است. همچنین در بعضی رنگ‌ها، چسب‌ها، رزین‌ها، جوهرهای چاپ و به‌عنوان حلال برخی مواد آلی استفاده شده است.

دی بوتیل فتالات چه شکلی است؟

DBP معمولاً به شکل مایع روغنی بی‌رنگ تا زرد کم‌رنگ دیده می‌شود و حلالیت کمی در آب دارد.

آیا استفاده از دی بوتیل فتالات محدودیت دارد؟

بله. کاربرد DBP در برخی کشورها و محصولات به‌شدت محدود یا ممنوع شده است. برای مثال، در اتحادیه اروپا دی بوتیل فتالات در محصولات آرایشی ممنوع است و تحت مقررات مواد شیمیایی نیز محدودیت‌هایی برای آن وجود دارد. بنابراین پیش از خرید باید مقررات مربوط به کاربرد و کشور مقصد بررسی شود. 

جهت کسب اطلاعات بیشتر به صفحه دی بوتیل فتالات مراجعه نمایید.