دیاتیل تارتارات (Diethyl Tartrate - DET)
دیاتیل تارتارات (Diethyl Tartrate) با فرمول مولکولی C₈H₁₄O₆، یک استر دوگانه از اسید تارتاریک و اتانول است. این ماده که به صورت ایزومرهای مختلف (L-(+)-، D-(-)- و meso-) یافت میشود، مایعی بیرنگ تا زرد کمرنگ با بوی ملایم است. دیاتیل تارتارات در صنایع مختلفی از جمله داروسازی، تولید طعمدهندهها، حلالهای خاص کاربرد دارد. پایداری نسبی و حلالیت خوب آن در ترکیبات آلی، این ماده را به یک ترکیب ارزشمند در شیمی تبدیل کرده است.
⚗️ دیاتیل تارتارات چیست و چه ویژگیهایی دارد؟
این ترکیب عمدتاً از استری شدن اسید تارتاریک با اتانول تحت شرایط اسیدی به دست میآید. بسته به ایزومر اسید تارتاریک اولیه، محصول نهایی نیز ایزومر مربوطه خواهد بود.
ویژگیهای برجسته آن عبارتاند از:
- فعالیت نوری: بسته به ایزومر، نور پلاریزه را در جهت خاصی میچرخاند (L-(+) یا D-(-)).
- حلالیت: در اتانول، اتر، استون و بسیاری از حلالهای آلی دیگر محلول است، اما انحلالپذیری آن در آب کم است.
- نقطه جوش نسبتاً بالا: این ویژگی آن را برای کاربردهایی که نیاز به فرآیندهای دمایی متوسط دارند، مناسب میسازد.
- پایداری: در شرایط استاندارد پایدار است، اما در مجاورت اسیدها یا بازهای قوی ممکن است هیدرولیز شود.
📊 جدول مشخصات فنی دیاتیل تارتارات
| فیلد | مقدار / توضیح |
|---|---|
| نام شیمیایی | Diethyl Tartrate (DET) |
| فرمول مولکولی | C₈H₁₄O₆ |
| جرم مولکولی | 206.19 g/mol |
| چگالی | 1.20 – 1.22 g/cm³ در 20°C |
| نقطه جوش | حدود 150–155°C در 10 mmHg |
| نقطه انجماد | -30°C (برای ایزومر L-(+)) |
| نقطه اشتعال | 110–113°C |
| حالت فیزیکی | مایع روغنی بیرنگ تا زرد کمرنگ |
| بو | ملایم، استری |
| انحلالپذیری در آب | کم |
| انحلالپذیری | محلول در اتانول، اتر، استون |
| فعالیت نوری | دارد (بسته به ایزومر) |
| خطرات ایمنی | تحریککننده پوست و چشم |
🏭 کاربردهای صنعتی دیاتیل تارتارات
1. داروسازی و سنتزهای آلی
- عامل کیرا (Chiral Auxiliary): به دلیل داشتن مراکز کایرال، در سنتز نامتقارن داروها و ترکیبات فعال بیولوژیکی استفاده میشود تا ایزومر دلخواه با خلوص نوری بالا تولید شود.
- حلال ویژه: در فرآیندهای خاص داروسازی که نیاز به حلال با قطبیت متوسط و پایداری بالا است.
2. طعمدهندهها و عطرسازی
- ترکیبکننده عطر: در فرمولاسیون برخی عطرها و مواد طعمدهنده به عنوان عامل نرمکننده یا حامل بو استفاده میشود.
- تولید استرهای میوهای: بهصورت غیرمستقیم در تولید برخی استراتهای با بوی میوه کاربرد دارد.
3. صنایع غذایی
- تنظیمکننده اسیدیته: در برخی محصولات غذایی به عنوان یک عامل تنظیمکننده یا امولسیفایر ملایم.
- تولید مواد افزودنی: در سنتز برخی افزودنیهای غذایی مجاز.
4. حلالها و عوامل پاککننده
- حلال در پوششها: در فرمولاسیون برخی پوششهای صنعتی و رنگها.
- عامل پاککننده: به عنوان بخشی از محلولهای پاککننده صنعتی برای چربیها و رزینها.
💰 قیمت و عوامل مؤثر بر آن
قیمت دیاتیل تارتارات متأثر از عوامل زیر است:
- خلوص نوری (Enantiomeric Purity): ایزومرهای با خلوص نوری بالا (مثلاً L-(+)-DET) که در سنتزهای دارویی کاربرد دارند، گرانتر هستند.
- کشور سازنده: برندهای اروپایی یا آمریکایی معمولاً قیمت بالاتری نسبت به محصولات آسیایی دارند.
- حجم سفارش: خرید در مقادیر صنعتی (بشکه) ارزانتر از مقادیر آزمایشگاهی (لیتری) است.
- قیمت مواد اولیه: هزینه اسید تارتاریک و اتانول.
قیمت حدودی آن در بازار ایران برای گریدهای آزمایشگاهی بین 1,000,000 تا 2,500,000 تومان به ازای هر لیتر (بسته به ایزومر و خلوص) متغیر است.
🛒 راهنمای خرید دیاتیل تارتارات
- تعیین ایزومر مورد نیاز: مشخص کنید آیا به ایزومر L-(+)-، D-(-)- یا meso- نیاز دارید. این امر کاملاً به کاربرد نهایی بستگی دارد.
- درخواست گواهی آنالیز (CoA): بررسی خلوص شیمیایی و خلوص نوری (ee%).
- بررسی تاریخ انقضا و شرایط نگهداری: بهتر است در جای خنک و دور از رطوبت نگهداری شود.
- بستهبندی مناسب: برای مقادیر کم، بطریهای شیشهای تیره مناسب است. برای مقادیر بیشتر، بشکههای فلزی یا پلاستیکی مقاوم.
